Marek Nasiadka PHOTOGRAPHY

Janów Podlaski

 

Janów Podlaski (52o12’N, 23o13’E), wieś siedziba gminy, pow. bialski, dawniej miasto nad rzeką Czyżówką niedaleko jej ujścia do rzeki Bug na skraju Równiny Łukowskiej i Podlaskiego Przełomu Bugu.

Dzieje miasteczka sięgają początków XV wieku. Przedtem istniała tu wieś Porchów, którą w 1423 roku Wielki Książę Litewski Witold nadał wraz z innymi dobrami biskupom łuckim. Ten sam książę ufundował tu w 1428 roku pierwszy kościół drewniany. Wiek XV był okresem licznych najazdów tatarskich na wschodnie kresy Polski i Litwy. Podczas jednego z nich został zniszczony i złupiony Łuck (Ukraina) – siedziba biskupów. Jan Łosowicz, ówczesny biskup łucki, przeniósł się więc ze swoim dworem do dóbr we wsi Porchów. Był to moment przełomowy. Wieś nabrała znaczenia i zaczęła się rozwijać. Jan Łosowicz uzyskał dla niej od króla Kazimierza Jagiellończyka prawa miejskie w 1465 roku. Nowe miasto otrzymało ówczesnym zwyczajem nazwę od imienia założyciela – Janów i szybko się rozwijało. O jego świetności może świadczyć rynek, który jest większy od Rynku Starego Miasta w Warszawie. W 1570 roku Janów liczył około 500 domów i ponad 5 tys. mieszkańców.
Dobra passa została przerwana w 1657 roku, kiedy podczas najazdu szwedzkiego miasto zostało straszliwie spustoszone. Z upadku nie podniosło się już nigdy. Ciągłe przemarsze wojsk szwedzkich, a później rosyjskich przyczyniły się do zubożenia miasta. Po trzecim rozbiorze Polski Janów liczył już tylko 180 domów i około 1500 mieszkańców.
W okresie rozbiorów Janów był jednym z ośrodków ruchów narodowowyzwoleńczych na Podlasiu. Za udział jego mieszkańców w powstaniu styczniowym władze carskie odebrały mu prawa miejskie. Janów został zdegradowany do roli osady.
W okresie okupacji hitlerowskiej Niemcy wymordowali przede wszystkim zamieszkałą tu ludność żydowską, która przed wojną stanowiła prawie połowę mieszkańców. W niemieckich więzieniach w Białej Podlaskiej, na Zamku w Lublinie i w obozach koncentracyjnych zginęło wielu mieszkańców.
Janów zapłacił też daninę krwi partyzanckiej. Był silnym ośrodkiem, przede wszystkim Armii Krajowej . W tym czasie nazywano go nawet „Małym Londynem”. Dla uczczenia poległych i pomordowanych w latach 1939 – 1944 wystawiono w rynku pomnik z tablicami upamiętniającymi nazwiska ofiar wojny. Przy murze otaczającym dawne seminarium duchowne wmurowano tablicę poświęconą żołnierzom Armii Czerwonej, którzy polegli podczas walk w okolicy.

 

W północno-zachodniej części rynku wznosi się barokowa kolegiata pw. Świętej Trójcy zbudowana w latach 1714 – 1735 według projektu Carlo Ceroniego. Kościół pełnił funkcje katedry w latach 1818 – 1867 i 1918 – 1924. Budowę rozpoczął biskup Aleksander Wyhowski, a ukończył biskup Stefan Rupniewski. Jest to trójnawowa bazylika wzniesiona na planie prostokąta z barokowym wyposażeniem wnętrza. W fasadzie zwróconej w kierunku wschodnim znajdują się dwie wysokie, kwadratowe wieże.  Na frontonie kościoła umieszczono herb miasta.
Kiedy w 1965 roku rozpoczęto przygotowania do obchodów pięćsetlecia nadania Janowowi praw miejskich, rozpoczęła się prawdziwa batalia o herb. Na frontonie świątyni władze kościelne namalowały swoją wersję herbu: białą hostię nad złotym kielichem z dwoma pięcioramiennymi gwiazdami po bokach, wszystko na czerwonym polu. W tym samym czasie władze gminne wystawiły swoją wersję herbu. Znajdowała się na nim głowa jelenia, a pod nią srebrna podkowa na czerwonym polu. Ostatecznie zwyciężyła wersja pierwsza – kościelna.
Nawa główna kościoła i prezbiterium są jednakowej szerokości i wysokości. Pod prezbiterium znajduje się krypta z kolebkowym sklepieniem z lunetami. Pochowany w niej został biskup Adam Naruszewicz i trzech innych biskupów. Nawę główną i prezbiterium przykrywa sklepienie kolebkowe z lunetami.  Po obydwu stronach prezbiterium umieszczono kaplice kończące nawy boczne, które przykrywają sklepienia kolebkowo-krzyżowe. Za kaplicami znajdują się dwie zakrystie. W prezbiterium umieszczono neobarokowe, drewniane stalle z 1859 roku oraz trony biskupie z drugiej połowy XVIII wieku. Nawy boczne połączone są z nawą główną półkolistymi arkadami wspartymi na czworobocznych filarach. W nawie prawej znajduje się ołtarz, w którym umieszczono relikwie św. Wiktora podarowane przez papieża Piusa IX i sprowadzone do Janowa w 1859 roku przez biskupa Beniamina Szymańskiego.  Ustawiono tu również pomnik Adama Naruszewicza wykonany z białego marmuru karraryjskiego przez Tomasza Oskara Sosnowskiego w Rzymie w 1861 roku. W związku z wybuchem powstania styczniowego rzeźba była przechowywana w magazynie do 1884 roku, a następnie do 1946 roku była umieszczona w kościele św. Piotra i Pawła w Warszawie, gdzie w czasie wojny została lekko uszkodzona. Rzeźba przedstawia Naruszewicza w szatach biskupich, siedzącego w fotelu z otwartą księgą na kolanach i z piórem w dłoni. Po 1946 roku rzeźbę przeniesiono do kurii biskupiej w Siedlcach. W 1970 roku biskup Jan Mazur przekazał ją do janowskiej kolegiaty. W nawach bocznych ustawiono konfesjonały z końca XIX i początku XX wieku. Na ścianach nawy głównej zwraca uwagę 12 ośmiobocznych obrazów z przełomu XVIII i XIX wieku ze szkoły Franciszka Smuglewicza.
Ołtarz główny z 1730 roku ufundowany został przez biskupa Stefana Rupniewskiego. Umieszczono w nim obraz Trójcy Świętej z 1851 roku namalowany przez J. Czarnowskiego. Po bokach znajdują się figury świętych Piotra i Pawła oraz biskupów Stanisława i Wojciecha. W antepedium obraz Ostatnia Wieczerza według Leonarda da Vinci namalowany przez J. Betley w 1898 roku. Ołtarze boczne późnobarokowe powstały w roku 1730 roku z fundacji biskupa Stefana Rupniewskiego. Na chórze muzycznym umieszczono organy z połowy XVIII wieku z późnobarokowym prospektem. Instrument został wymieniony na nowy w roku 1961.
W arkadzie po prawej stronie nawy głównej znajduje się barokowo-klasycystyczna chrzcielnica z drugiej połowy XVIII wieku. Ma ona kształt kuli unoszonej przez trzy putta. Pokrywa unoszona jest za pomocą sznura na bloczkach z unoszącą się Gołębicą Ducha Świętego. W kruchcie umieszczono dwie kropielnice barokowe z XVIII wieku.
Po obydwu stronach kościoła wzniesiono w połowie XVIII wieku barokowe budynki seminarium duchownego oraz dzwonnicę zbudowaną na planie kwadratu. Seminarium przetrwało w Janowie aż do wybuchu drugiej wojny światowej. Po jej zakończeniu budynki seminaryjne stały się siedzibą Zasadniczej Szkoły Zawodowej, Liceum Ogólnokształcącego oraz internatu, a obecnie mieści się w nich Zespół Szkół. Przy murze w północnej części ogrodu znajdowała się kaplica seminaryjna. Po przeniesieniu seminarium duchownego ołtarz z kaplicy przeniesiony został do kościoła w Kosyniu (pow. włodawski - Polesie Zachodnie). Do zespołu katedralnego należy również plebania z końca XIX wieku. Jest to budowla eklektyczna wzorowana na nieregularnej willi włoskiej. Zbudowano ją na planie prostokąta. Budynek ma dwuczłonową bryłę o zróżnicowanej wysokości z pięcioboczną wieżą w narożu.
Po wschodniej stronie rynku znajduje się klasycystyczny kościół pw. św. Jana Chrzciciela z lat 1790 – 1801. Początkowo należał on do klasztoru dominikanów. W 1874 roku został przemocą zajęty przez władze carskie i przeznaczony na cerkiew prawosławną. Po wkroczeniu do Janowa Niemców w 1915 roku umieszczono w nim szpital, a później magazyny zbożowe. Po odzyskaniu niepodległości zamieniono go ponownie na kościół katolicki.
Jest to budowla neoklasycystyczna, orientowana wzniesiona na planie prostokąta. W fasadzie umieszczono toskański portyk. We wnętrzu znajduje się częściowe wyposażenie pocerkiewne. W ołtarzu głównym umieszczono obraz Matki Bożej Śnieżnej z XVII wieku, a w neoklasycystycznym ołtarzu bocznym obraz Miłosierdzia Bożego. Przed kościołem stoi dwukondygnacyjna dzwonnica-brama. Została ona zbudowana w stylu bizantyjskim po przejęciu kościoła na cerkiew prawosławną po 1874 roku.
W północnej pierzei rynku (oddzielonej od placu skwerem) znajduje się zabytkowy dom Ryttów. Zbudowany został w 1793 roku jako klasycystyczny dworek miejski. Niegdyś mieścił aptekę oraz był mieszkaniem janowskich lekarzy. Obecnie znajduje się w posiadaniu malarza Macieja Falkiewicza, który urządza tu małą galerię malarstwa. Przy wylocie z rynku usytuowany jest zabytek techniki – stacja benzynowa. Jest to chyba jedyna zachowana w Polsce stacja, w której paliwo pompowane było ręcznie z podziemnych zbiorników. Na rynku stoi budynek dawnych jatek i kramów wzniesiony na przełomie XVIII i XIX wieku. Wzniesiono tu również pomniki – Piłsudskiego, głaz upamiętniający żołnierzy POW. Zostały one zniszczone przez Niemców w 1939 i zrekonstruowane w 1995 roku.
Kiedy Janów stał się siedzibą biskupów, zbudowali oni w pobliżu miasta wspaniały zamek. Miał on kształt czworoboku z basztami i był otoczony głębokimi fosami. Od północy prowadziły do niego aleja i most zwodzony. Przylegały do niego dobrze utrzymane sady i ogrody oraz park w stylu angielskim. Zamek został zniszczony prawie całkowicie podczas najazdu Szwedów. Odbudował go pod koniec XVIII wieku biskup Feliks Paweł Turski.
Zamek został ponownie zniszczony podczas insurekcji kościuszkowskiej przez wojska generała Suworowa, idącego na podbój Warszawy. Spłonęła wówczas południowa fasada zamku. Do czasów współczesnych przetrwały jedynie dwa skrzydła – zachodnie i wschodnie, znacznie zdewastowane. Po drugiej wojnie światowej  w skrzydle zachodnim umieszczono jednostkę Wojsk Ochrony Pogranicza, a w skrzydle wschodnim – magazyn zbożowy. Część pomieszczeń przeznaczono na mieszkania dla pracowników stadniny koni. Przyczyniło się to dewastacji pozostałości zamku. W 2016 roku w odbudowanym zamku umieszczono hotel, a w całkowicie przebudowanych budynkach folwarcznych umieszczono spa.
Od zamku w głąb parku prowadzi piękna aleja lipowa. Na jej końcu wznosi się owalna budowla z kamieni polnych, których pełno w tej okolicy. Jest to tzw. „Grota Naruszewicza”. Według miejscowej tradycji zbudował ją ostatni biskup w przedrozbiorowej Rzeczpospolitej, Adam Naruszewicz.
Na południowym krańcu miasteczka znajduje się cmentarz, założony na przełomie XVIII i XIX wieku. W jego obrębie stoi klasycystyczna kaplica pod wezwaniem św. Rocha. Zbudowana została na planie ośmioboku z wysuniętym dwukolumnowym toskańskim portykiem. Na cmentarzu znajduje się wiele interesujących starych nagrobków. Najstarsze z nich pochodzą z pierwszej połowy XIX wieku. Przy drodze prowadzącej do Białej Podlaskiej zachowały się pozostałości cmentarza żydowskiego (kirkut). Nie przetrwał tu ani jedna macewa. Nieco dalej na rzece Krzywuli, prawym dopływie Czyżówki zbudowano zbiornik retencyjny, zwany przez miejscową ludność Zalewem i wykorzystywany również w celach rekreacyjnych.
Za Zalewem znajduje się dawny majątek, Zaborek. Obecnie jest on własnością prywatną. Jego właściciel urządził tu skansen-pensjonat. Na obszarze ponad 50 ha zgromadzono wiele obiektów starej architektury drewnianej,  przystosowanych do potrzeb hotelowych. Można tu zamieszkać w starej plebanii z 1880 roku przeniesionej z Czemiernik, w Bielonym Dworku, który pamięta czasy powstania styczniowego lub starym wiatraku-koźlaku. Znajduje się tu również drewniany kościółek przeniesiony w roku 2002 z Choroszczynki. Jest to budowla wzniesiona w latach 1923 – 1926 i rozbudowana według projektu Mariana Kiersnowskiego w 1937 roku. Jego wnętrze zostało przystosowane do celów konferencyjnych i szkoleniowych.
W kierunku wschodnim od miasteczka prowadzi droga niegdyś wysadzana topolami, kończąca się bramą, za którą rozpościera się świat końskiej arystokracji. Jest to Wygoda, dawny majątek biskupów łuckich, przejęty w 1817 roku przez rząd carski na potrzeby tworzonej stadniny koni.
Historia stadniny zaczyna się po wojnach napoleońskich, kiedy w wyniszczonej wojną Europie i w Rosji znacznie spadło pogłowie koni, które wówczas były główną siłą pociągową – bez koni nie było transportu. Stadnina została założona w 1817 roku przez cara Aleksandra I jako stado rządowe, aby odbudować zniszczone w czasie wojen napoleońskich pogłowie koni. Jest to obecnie najstarsza w Europie stadni-na koni. Hoduje się tu głównie konie arabskie oraz anglo-araby. Do Janowa zjeżdżają turyści i miłośnicy tych zwierząt z całego świata. Dla nich rokrocznie urządza się międzynarodowe aukcje koni, których ceny sięgają zawrotnych sum.
Wkrótce zbudowano na Wygodzie pierwsze stajnie. Do dziś zachowały się budowle z tamtego okresu. Budowę stadniny powierzono znanemu warszawskiemu architektowi, Henrykowi Marconiemu. W 1831 roku zbudowano według jego projektu stajnię „Czołową”, a w 1840 roku „Zegarową”.  Za stajnią czołową wzniesiono stajnię wyścigową, tzw. „Woroncowską”. Jest to budynek neorenesansowy zbudowany w 1885 roku według projektu architekta Pawła Suzora. Według niektórych źródeł P. Suzor zaprojektował również stajnię „Czołową”. W stajennych wnętrzach, przy starannie wysypanych trocinami alejkach, żyją najpiękniejsze polskie araby.
Zawieruchy wojenne nie oszczędziły Stadniny. Wraz z cofającymi się wojskami podczas pierwszej wojny światowej Rosjanie wywieźli w głąb Rosji wszystkie konie, gdzie uległy one rozproszeniu. Stado odbudowano w latach międzywojennych. W czasie okupacji niemieckim komendantem stadniny został pułkownik Hans Fellgiebel. Do stadniny przyjeżdżało wielu wyższych oficerów niemieckich. Jednym ze spiskowców był brat komendanta stadniny, generał Erich Fellgiebel. Tu były omawiane plany zamachu na Hitlera, dokonanego 20 lipca 1944 roku. W 1944 roku cała stadnina – konie i polska obsługa – została ewakuowana na teren Niemiec. Pułkownik Fellgiebel nie dotarł z końmi do Saksonii. Został aresztowny przez gestapo za udział w spisku. Konie i ludzie znaleźli się w Dreźnie podczas pamiętnego alianckiego nalotu. Część koni zginęła, część została wywieziona do USA, pozostałe wróciły do Polski, dając początek ponownie organizowanej hodowli. Powojenną hodowlę organizował przede wszystkim wieloletni, zasłużony dla hodowli koni arabskich nie tylko w Polsce, ale i na świecie Andrzej Krzyształowicz.
  Aby oglądać zdjęcia w pełnej rozdzielczości należy najechać rączką na pierwszą miniaturę. Następne kolejne zdjęcia wywołujemy przez kliknięcie prawego klawisza ze strzałką (lub lewego jeżeli chcemy przesuwać do tyłu)klikając strzałki widoczne pod zdjęciem. Wszystkie zdjęcia i teksty prezentowane na tych stronach chronione są prawem autorskim. Ich kopiowanie, wykorzystywanie i publikowanie bez zgody autora jest zabronione.